Badania archeologiczne w Warszawie: Wykopaliska APB Thor przy ul. Twardej

Prace badawcze w gęsto zabudowanym centrum stolicy to zawsze ogromne wyzwanie, ale i szansa na spektakularne odkrycia. Jako APB Thor mamy zaszczyt prowadzić fascynujące badania archeologiczne w tkance miejskiej na warszawskim Śródmieściu. Wykopaliska prowadzone przy ul. Twardej 8/12 oraz Twardej 10 przyniosły w ostatnich miesiącach niezwykłe znaleziska, które rzucają nowe światło na przedwojenną i powojenną historię tego miejsca. Odkryliśmy między innymi relikty dawnej fabryki czekolady oraz zagadkowe piwnice pełne kamieni litograficznych.

Archeologia miejska w sercu stolicy – odkrycia przy ul. Twardej 8/12 i Twardej 10

Wykopaliska oraz analiza historycznych zdjęć lotniczych potwierdziły, że teren ten był niegdyś niezwykle gęsto zabudowany. Prace prowadzone przez nasz zespół z APB Thor wyprzedzają planowaną przez Dzielnicę Śródmieście m.st. Warszawy budowę nowego centrum kultury – „Twórcza Twarda”. Dzięki badaniom archeologicznym przed rozpoczęciem inwestycji ratujemy przed zapomnieniem cenne zabytki ukryte głęboko pod ziemią.

Niezwykła Fabryka Czekolady „Venus” H. Szpiro – przedwojenne słodycze Warszawy

Jednym z najciekawszych etapów naszych prac wykopaliskowych było odsłonięcie pozostałości zapomnianej Fabryki Czekolady „Venus”, należącej do rodziny Szpiro (Szapiro). Zakład ten funkcjonował na początku XX wieku pod ówczesnym adresem Twarda 10, w bliskim sąsiedztwie synagogi Nożyków. W fundamentach fabryki archeolodzy z APB Thor odnaleźli m.in.:

• unikalne ceramiczne formy do wyrobu pralinek czekoladowych,
• papierowe naklejki na opakowania,
• fragmenty garnków, butelek, wyrobów szklanych i pieców kaflowych.

W pomieszczeniach o charakterze biurowo-administracyjnym natrafiliśmy na przepiękne posadzki z ceramicznych płytek. Uwagę zwraca zwłaszcza niezwykle ozdobna bordiura w kształcie fali – w kolorze bordowym na czysto białym tle. To doskonały przykład zachowanego detalu przedwojennej architektury przemysłowej.

XIX-wieczne kamienice i powojenne zagadki – tajemnicze kamienie litograficzne

Oprócz fabryki czekolady, na terenie wykopalisk przy ul. Twardej 8/12 odsłoniliśmy fundamenty XIX-wiecznych kamienic. Miały one nieco więcej szczęścia niż zabudowania fabryczne – jedną z nich rozebrano dopiero w latach 70. XX wieku. To właśnie w jej powojennych piwnicach natrafiliśmy na znalezisko, które zaskoczyło nawet najbardziej doświadczonych badaczy z APB Thor.

Posadzka piwnicy została wtórnie wyłożona płaskimi, kamiennymi płytami. Okazało się, że są to kamienie litograficzne. Znajdujące się na nich rysunki i napisy zachowały się w odbiciu lustrzanym. Szokującym odkryciem było zidentyfikowanie na jednej z wmurowanych w podłogę płyt orła – godła Polski Ludowej. Na innych płytach widnieją propagandowe hasła, takie jak: „Rozumne oszczędzanie to wkład w walkę o pokój” czy „Oszczędzaj systematycznie i celowo”. Zagadka tego, w jaki sposób matryce drukarskie posłużyły jako materiał budowlany, wciąż czeka na pełne rozwiązanie.

Międzynarodowy rozgłos – warszawskie wykopaliska archeologiczne w Jerusalem Post

Nasze wykopaliska miejskie w Warszawie spotkały się z ogromnym zainteresowaniem nie tylko lokalnych mediów i Stołecznego Konserwatora Zabytków, ale również prasy zagranicznej. O historycznym znaczeniu tego znaleziska, historii rodziny Szapiro i bliskości ocalałej synagogi Nożyków pisał prestiżowy dziennik Jerusalem Post.

Zapraszamy do zapoznania się z anglojęzycznym artykułem o naszych pracach:
„Remains of Jewish chocolate factory destroyed in WWII found in Warsaw” – Jerusalem Post

Dowodzi to, jak ważna na skalę światową jest warszawska archeologia miejska i jak wiele wciąż ukrywa podziemna warstwa historyczna miasta.

Przerwa zimowa w badaniach archeologicznych – co dalej z projektem Twórcza Twarda?

Obecnie na stanowisku archeologicznym trwa przerwa zimowa, która jest standardową procedurą zabezpieczającą odkryte relikty architektury przed mrozem i wilgocią. Ten czas specjaliści z APB Thor wykorzystują na inwentaryzację, czyszczenie i dokładną analizę pozyskanego materiału zabytkowego. O dalszych etapach prac w terenie będziemy na bieżąco informować.

FAQ – Badania archeologiczne w tkance miejskiej

Czym są kamienie litograficzne odkryte podczas wykopalisk na Twardej?

Kamienie litograficzne to specjalnie przygotowane, płaskie i gładkie bloki wapienia, które w przeszłości służyły jako matryce w technice druku zwanej litografią. Rysunek lub tekst nanoszono na nie tłustą kredą lub tuszem, co pozwalało na masowe powielanie obrazów na papierze. Odkrycie ich jako wtórnego materiału budowlanego (użytego do wyłożenia posadzki) to ewenement w polskiej archeologii miejskiej.

Dlaczego wykopaliska miejskie i nadzór archeologiczny są niezbędne przed budową?

Każda nowa inwestycja zlokalizowana w historycznym centrum miasta (jak planowana „Twórcza Twarda” w warszawskim Śródmieściu) niesie ze sobą ryzyko zniszczenia warstw kulturowych. Nadzór archeologiczny i ratownicze wykopaliska są prawnie wymagane, aby zinwentaryzować, przebadać i zabezpieczyć ukryte pod ziemią relikty architektury oraz cenne artefakty, zanim na plac wjedzie ciężki sprzęt budowlany.

Jakie zabytki Warszawy najczęściej bada archeologia miejska?

W trakcie badań archeologicznych w stolicy archeolodzy najczęściej natrafiają na fundamenty zburzonych przedwojennych kamienic, pozostałości infrastruktury przemysłowej i rzemieślniczej (np. dawne fabryki, zakłady), a także przedmioty codziennego użytku. Najpowszechniejsze znaleziska to ceramika, pozostałości pieców kaflowych, stare szkło (butelki, apteczne fiolki), monety oraz resztki posadzek, które stanowią unikalne źródło wiedzy o dawnym życiu mieszkańców.